Tütün ve Tütüncülükle İlgili Bazı Terimler*
Amerikan Blend: Daha çok burley ve virginia tütünlerinin kullanıldığı, şark (oryantal) ve maryland tütünlerinin belirli oranlarda yer aldığı, sos verilen sigara harmanı.
Arızalı Tütün: Hastalık ve zararlılar, sık dizim, kurutma hataları, tavlama gibi işlemlerden zarar görmüş tütünler.
Ayna: Marmara ve Karadeniz Bölgelerinde kurutmada kullanılan, tütün dizilerinin asıldığı çerçeve ile tütün fide yastıklarında çökerten etmenleri nedeniyle kuruyan fidelerin boşalttığı alanlar.
Basma Tipi: Yaşmaklı ve küçük boyutlu yaprakları olan çeşitler.
Boyutlar: Küçük (en fazla 10 cm), orta (11-15 cm), büyük (16-20 cm) uzunluğundaki yaprak büyüklükleri.
Burley Tütünü: Sakıyla hasat edilen ve gölgede kurutulan (hangarda) tütün tipidir. Büyük yaprağı, ince yapısı, çok yüksek nikotin, yüksek protein ve şekersiz yapısıyla harmanlarda nikotin ve şeker yüzdesini düzenlemek için kullanılır. Yanıcılığı, elastikiyeti ve dolum kapasitesi yüksektir. Amerikan harmanlarında sos verilerek kullanılır.
Büyük Yapraklı (iri kıtalı) Tütünler: Yetiştirilme ve kurutulmaları şark ve yarı şark tipi tütünlerden farklı ve yaprak boyutları büyük olan tütünlerdir. Gölgede kurutulan burley tütünleri ile ısı ile kurutulan (flue cured) sarı renkli virginia tütünleri.
Casing (Soslama): Bu işlemden amaç tütün tavını ve yumuşaklığını korumak ve aynı zamanda tütünün acılığını gidermektir. Harmanlarda kullanılan soslar doğal ve sentetik olarak ikiye ayrılır. Doğal olanları; meyan balı, bal, pekmez, kakao, şeker, invert şeker, vanilya, çikolata, zencefil, tarçın, rom, brendi, akçaağaç şurubu ile özel patentli tatlandırıcılar kullanılmaktadır. Sentetik olanlar ise glikol, gliserin, septicol, propanediol, dietilen glikol soslama maddeleri olarak kullanılmaktadır. Bu maddeler tütün yaprak halindeyken, yüksek sıcaklıkta ve basınç altında uygulanmaktadır. Soslar, alkali özellikli dumanı kısmen nötralize ederek, etkisiz hale getirir. Bu nedenle yüksek proteinli tütünlere çok sos, yüksek şekerli tütünlere az sos vermek gerekir. Fazla verilen sos ağızda bulaşıklık, burunda yanma yapar. Homojenize tütün ve işlenmiş damar kullanan harmanların sosa ihtiyacı vardır.
Cres (İşlenmiş damar): Tütün damarları şişirme ve patlatma yöntemleriyle şişirilir ve 0,15 mm kalınlığında kıyılır, kurutulur ve harmanlarda kullanılır.
.png)
Çap Katsayısı (çap oranı): Yaprak uzunluğunun, yaprak genişliğine oranı.
Dayanıklı Çeşit: Herhangi hastalık ya da zararlıdan etkilenmeyen çeşit.
Dizi: Tütün yapraklarının iğnelere dizilip, iplere sıyrılmış hali.
El: Tütün bitkisinde aynı anda olgunlaşan ve kırılan yaprakların tümü.
Elastikiyet (esneklik): Kuru tütün yaprağının kırılmadan kıvrılabilme ve yeniden eski halini alabilme özelliği.
Ekotip: Yetiştirildiği yerin çevre şartlarına adapte olmuş coğrafi ırk. Fizyolojik özellikler bakımında benzer, fakat morfolojik özellikler yönünden geniş bir varyasyona sahip bitki topluluğu.
Fermastasyon: Tütünün olgunlaşması.
Flavouring (Kokulandırma): Bu işlemden amaç tütüne koku vermektir. Tütün dumanındaki lezzeti artırmasının yanısıra, sigara paketindeki aromayı da artırır. Tütünler kıyıldıktan sonra kurutulması sırasında koku ve tat kaybını önlemek için silindirlerden geçirilerek uygulanır. Flavouring maddeleri doğal ve sentetik olmak üzere iki gruba ayrılır. Bergamut, oris kökü yağı, tonka baklası, anason, rom, Jamaika romu, kakao, tarçın, karanfil, cavandish, akçaağaç, hindistan cevizi, erik, kayısı, şeftali esansları doğal flavouring maddeleridir. Bu işlem sırasında tütünlerin yanıcılığını artırmak için de ilave maddeler uygulanır.
Fire Cured Tütünü (Ateşte kurutulmuş): Düşük şeker ve yüksek nikotin içerir. Aromatik fire-cured tütün pipo harmanları ve sarmalık tütün için kullanılan is kokulu tütün çeşididir. Bu tütün kurutulurken meşe ağacının dumanına maruz bırakılır. Ayrıca enfiye, çiğneme tütünleri ve purolarda da kullanılabilir. Harmanlara kuvvetli aroma ve farklı bir lezzet sunmaktadır.
Görmez: Altı nevi sınıflandırma sisteminde V. ve VI. nevilere, üçlü sınıflandırma sisteminde III. neviye, Amerikan Grad sınıflandırma sisteminde Kapa ve Duble Kapa nevilerine giren tütünler.
Gusto: Tat, acı, tatlı, boğaz yakıcılığı gibi içici üzerinde uyanan etkilerin tümü.
Hülasa ve ıtırları: Bunlar, nemli yapraklardan basınç ile öz maddelerin çıkartılması suretiyle elde edilmiş veya tütün artıklarının su içinde kaynatılması suretiyle hazırlanmış sıvılardır. Bunlar, esas olarak böcek ve parazit öldürücü ilaçların imalatında kullanılırlar.
Habitus (bitki formu): Tütün yapraklarının bitkide duruş şekillerinin belirlediği, bitki genel görünüşü.
Harç: Tütün fideliklerinde kullanılan, 1 kısım yanmış koyun ya da keçi gübresi ile 2 kısım toprak (2 kısım toprak + 1 kısım mil) karışımı.
Hassas (duyarlı) Çeşit: Herhangi bir zararlı ya da hastalık etmeninden zarar gören çeşit.
Hastalık Vektörü: Hastalık etmeni taşıyan zararlı.
Hat: Aynı bireyden soy alan, tüm devam eden kuşak.
Hevenk: Aynalarda kurutulan tütün dizilerinin bir araya getirilerek dörde katlanması.
İçerik: Tütünün kalitesini olumlu yönde etkileyen maddelerin yaprakta yoğunlaşmasını ifade eder.
İhraklık: Denk/kutunun tamamının ticari değeri olmayan, kara yeşil, çürük, fazla hastalıklı tütünler ile tamamı su çürüğü vasfında olan denk/kutu ihrak olarak tanımlanır.
İstif: Ege Bölgesinde kurutulan tütün dizilerinin kargılardan çıkarılıp, denklemeye kadar muhafaza edilmesi için, kapalı temiz bir yerde üst üste konması.
Kabakulak: Geniş yaşmaklı, büyük boyutlu yaprakları olan çeşit.
Karınlı Yaprak: Ovallik katsayısı 2 ya da 2’ye yakın olan yapraklar.
Koltuk Alma (filiz alma): Tütün bitkisinde yaprak ile gövde arasında çıkan filizlerin koparılması.
Mahsul (bıçak): Altı nevi sınıflandırma sisteminde I. ve IV. nevilere, üç nevili sınıflandırma sisteminde I. ve II. nevilere, Amerikan Grad sınıflandırma sisteminde AG ve BG nevilerine giren tütünler.
Menye: Belirli üretim noktalarında yetiştirilen bir ekotipe ait tütün grubu.
Nesiç (doku): Yaprağın yoğunluk, kalınlık ve esnekliği.
Nevi: Tütünde kalite değer ölçüsü olup, standart kalite grubu anlamını taşır.
Nikotin: Tütün yapraklarının keyif verici özelliğini sağlayan, azotlu organik maddelerden bir alkoloid. Yaprakta organik asitlere bağlı olarak bulunan renksiz, yakıcı, kokulu ve 10⁰C’de sıvı halinde olan bir madde.
Omuzlu Yaprak: Ovallik katsayısı 2’den büyük olan yapraklar.
Oriental Tütünler (Şark tipi-Türk tipi): Kurak şartlara sahip ekolojilere adapte olmuş, yaprakları küçük boyutlu ve açık renkli, güneşte kurutulan ve yüksek aromalı tütünlerdir. Bu tütünler, küçük boyutlu, orta-kalın dokulu, düşük nikotin, yüksek reçine ve şekere sahiptir. Harmanların nikotin ve şeker yüzdelerini ayarlamak için kullanılır. Harmanlara farklı bir lezzet verir. Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan, Lübnan ve Makedonya Cumhuriyeti'nde yetiştirilir.
Ovallik Katsayısı (ovalite katsayısı, ovalite emsali): Yaprak uzunluğunun, yaprak eni ile boyunun kesiştiği noktadan, yaprak tabanına kadar olan mesafeye oranı.
Populasyon (köy popülasyonu): Morfolojik, kalite ve teknolojik özellikleri itibariyle birbirine benzeyen ve aynı genetik kökene sahip hatlar topluluğu.
Randıman Usulü: Tütünün kalite tayini için, kuru yaprak ekspertizinde kullanılan yöntem.
Reconstitue (Homojonize tütün): Tütün yapraklarından, tütün döküntü ve kalıntılarından veya tozlarından iyi bir şekilde ayrılmış tütünün, kağıt yapım tekniğiyle işlenerek tabakalar veya şeritler şeklinde işlenmesine homojenize tütün denir. Bu tütünler, doldurma kapasitesini ve yanma hızını artırır, şeker ve nikotin oranının düşük olması nedeniyle harmanlarda denge sağlar. Harmanlara %1-18 oranında kullanılabilir.
Saçaklılık: Kıyılmış tütünün birbirini tutma özelliği.
Sergiye Alma: Ege Bölgesinde bir süre ızgarada tutulan tütün dizilerinin kurumalarını tamamlamaları için, kum, çakıl ve toprak gibi materyalden oluşan düzlenmiş zemin üzerine yatırılması.
Sığırdili Yaprak: Çap oranı 3’den büyük ve yaprak açısı 25⁰’ye yakın yapraklar.
Sümbüle (çiçek salkımı): Tütün çiçeklerinin oluşturduğu çiçek salkımı.
Su Çürüğü: Dip, filiz, karayeşil ve çürük tütünler ile kütlece %16’yı geçen tav, tütün dışı maddeler ve süprüntü şeklindeki tütün atıkları su çürüğü olarak kabul edilir.
Tapa: Tütün yapraklarının teker teker değil, bir defada dizilmesi (iğneye geçirilmesi) için yaprakların üst üste getirilip demet yapılması.
Tav: Tütün yaprağının nem oranına göre değişen, yaprağın yumuşama ve bükülme derecesi.
Virginia Tütünü (Brightleaf tobacco): Bu tütün büyük yaprağı, ince yapısı, yüksek elastikliği, yüksek doldurma kapasitesi özelliğiyle yanma yeteneği, yüksek şeker ve yüksek nikotini ile harmanlara olumlu etkiler sunar ve hemen hemen bütün harmanlarda kullanılır.
Yaprak Ayası: Yaprağın gövdeye bağlandığı yaprak sapından yaprak ucuna kadar olan orta damar ve ikincil damarlar çevresindeki dokuların oluşturduğu yaprak yüzeyi.
Yaprak Biçimi: Yaprak ayasının düzlem şekli omuzlu, hafif omuzlu, karınlı, hafif karınlı, yukarı karınlı ve sığır dili yaprak şekilleri standartlarda yer alır.
Yaprak Boyu (yaprak uzunluğu, boylam çap): Yaprak ucunun, yaprak tabanına olan uzaklığı.
Yaprak Eni (yaprak genişliği, enlem çap): Yaprak ayasının en geniş yerinden geçen ve orta damara dik olan doğrunun uzunluğu.
Yaprak Kıtası: Tütün yaprağının boyutu ve alanı.
Yaprak Tabanı: Zenepli (saplı) yapraklarda, yaprak ayası kenarı ile yaşmak sınırının birleştiği noktadan, yaşmaklı (sapsız) çeşitlerde ise orta damarın bitiminden, orta damara dik geçen doğru.
Yaprak Uç Açısı: Yaprağın uç noktasından, yaprak kenarlarına çizilen teğetlerin arasında kalan açı.
Yarı Şark Tipi (semi oriental)Tütünler: Büyük kıtalı yapraklar ile şark tipi tütünlerin yetiştirildiği ekolojiler arasında kalan ekolojilerde oluşmuş (adapte olmuş) orta kıtalı ,sarı, sarı-kırmızı ve kırmızı renkli güneşte kurutulan tütünler.
Yaşmak: Yaprak ayasının (yüzeyinin), yaprak sapı boyunca (orta damarla birlikte) gövdeye kadar uzayan kısmı. Dar, orta ve geniş yaşmak olarak sınıflandırılır.
Yukarı Karınlı Yaprak: Ovallik katsayısı 2’den küçük olan yapraklar
Zenep (yaprak sapı, sap): Yaprak ayasını (yüzeyini) bitkinin gövdesine birleştiren kısım.
*Keyf Bitkileri A.Ü.Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Prof.Dr.Celal ER, Doç.Dr. Mustafa YILDIZ 3.Baskı
*Tütün Eksperleri Derneği Bülteni (87.Sayı 2014 yılı)